КОГНИТИВ ИНҚИРОЗ: Нима учун биз иқлим таҳдидига аҳамият бермай қўйдик?

Атмосфера дарёлари Калифорнияни қамраб олди, Йеллоустонда янги гидротермал отилиш юз берди, Саудия Арабистонига қор ёғди, Бирлашган Араб Амирликларида эса икки кун ичида бутун йиллик миқдордан кўп ёмғир ёғди. Бу фильмдан олинган қиёмат сценарийси эмас, балки 2025 йил декабрь ойининг ҳақиқатидир. Иқлим фалокатлари, атмосферадаги нанопластик ва инсоният ақл-заковатининг ташвишли пасайиши энди бир-бири билан чамбарчас боғлиқ. Калифорнияда "Ананас экспресс" номли об-ҳаво ҳодисаси рекорд даражадаги ёмғир келтириб, кўчаларни шиддатли дарёларга айлантирди. Сув тўпланиб қолган жойда автомобилида тиқилиб қолган ҳайдовчи, қутқарувчиларнинг барча саъй-ҳаракатларига қарамай, бир неча дақиқа ичида ҳалок бўлди. Ўт ўчирувчилар эса бир чақалоқли оилани сув қуршаб олган уйдан хавф-хатарга қарамай қутқариб чиқишди. Йеллоустон миллий боғида гидротермал портлаш содир бўлиб, лой ва тош устунлари ўнлаб метр баландликка кўтарилди. Бу сўнгги ойларда юз берган бундай биринчи ҳодиса эмас. Июль ойидаги отилишдан сўнг, Biscuit Basin ҳудуди ташриф буюрувчилар учун ёпилди, у ерга камералар ва сейсмик станциялар ўрнатилди, бироқ табиий жараёнлар кундан-кунга тезлашиб боряпти. Италиянинг Элба оролида бир йил ичида тўртинчи марта кучли бўрон юз берди. Маҳаллий аҳоли бу ҳодисаларни "такрорланувчи дахшат" деб атаяпти. Бир неча соат ичида ўртача ойлик меъёридан кўп бўлган 65 миллиметр ёмғир ёғди. Порто-Адзурродаги болалар боғчасидан болалар эвакуация қилинди, баъзи қишлоқлар эса ташқи дунё билан алоқадан бутунлай узилди. Саудия Арабистонида ақлга сиғмайдиган ҳодиса содир бўлди: саҳрога қор ёғди. Жабал ал-Лоуз тоғли ҳудудларида ҳарорат -4°C гача тушди. Бу деярли ўттиз йил ичида кузатилган биринчи шундай ҳодисадир. Айни пайтда, шарқий ҳудудларда Ал-Жубайл шаҳри кўчалари ва автомобиллари сув тошқини остида қолган. Одамлар ижтимоий тармоқларда қор билан қопланган чўл платоларининг суратларини тарқатишди, бироқ бу шунчаки гўзаллик эмас, балки сайёранинг ташвишли сигнали эканлигини англамадилар. Record rainfall poured over southern provinces of Эроннинг жанубий вилоятларига мисли кўрилмаган ёмғир ёғди. Киш оролида бир суткада йиллик меъёрдан ортиқ 140 миллиметр ёғин қайд этилди. Уч кун ичида ёмғир миқдори 200 миллиметрдан ошди. Бандар-Хомейнида 187 миллиметр ёғин ёғди. Бордхун ва Баган туманларида тахминан 1000 гектар майдондаги помидор ҳосилининг 60 фоиздан 100 фоизгача нобуд бўлди. Бирлашган Араб Амирликларида бўрон шунчалик кучли бўлдики, икки кун ичида бутун йил давомидагидан кўп ёғин ёғди. Рас-ал-Хаймада йиллик ўртача меъёр 100 мм бўлса-да, 123 мм ёмғир қайд этилди. Кўчкилар туфайли болали оилалар ҳам қўшилган ҳолда 300 га яқин одам тоғларда қолиб кетди. Улар кейинги кўчки ўлимга олиб келиши мумкинлигини билмаган ҳолда тунни ўша ерда ўтказишга мажбур бўлдилар. Илмий тадқиқотлар шуни кўрсатяптики, микро ва нанопластик ҳозирда иқлим жараёнларида фаол иштирок этяпти. Бу заррачалар сайёрамизнинг сув айланиши ва энергия мувозанатини издан чиқаряпти. Аммо энг ташвишли жиҳати уларнинг инсон миясига кўрсатаётган таъсиридир. Пластик заррачалари қон-мия тўсиғидан ўтиб, мияда тўпланади ва доимий стрессни юзага келтиради. Бу ҳолат энг кўп энергия талаб қиладиган жараёнларни -  таҳлил қилиш, режалаштириш ва танқидий фикрлашни блоклайди. Оқибатда, инсон импульсив тарзда ҳаракат қила бошлайди, ҳақиқий хавф-хатарларни яхши англай олмайди ва уларга нотўғри муносабат билдиради. Иқлим тез суръатда ўзгаряпти, бироқ  миямиздаги пластик заррачалари туфайли бизнинг хавф англашимиз секинлашяпти. Ажабланарли томони шундаки, пластик ифлосланиш муаммосини ҳал қилиш учун айнан миянинг шундай қобилиятлари зарурки, пластик таъсири остида мия биринчи навбатда энг кўп энергия талаб қиладиган - хотира, эътибор ва ижодкорлик каби хусусиятларини ўчиради. Биз ҳал қилувчи нуқтага яқинлашяпмиз. Агар ҳеч нарса қилмасак, одамлар хавфни кўрадиган, лекин уни англамайдиган дунёга тушиб қолишимиз мумкин. Бу ерда муаммоларни ечишга қодир бўлган ақл-идрок энди тўлиқ куч билан ишламай қўяди. Ҳаракат қилишимиз учун қолган вақт эса кундан-кунга камайиб боряпти. 00:00 - Кириш қисми: иқлим инқирози ва нанопластик 00:49 - АҚШ: Қояли тоғлар устида бўрон тизими 05:00 - Италия: Эльба оролида экстремал ёмғирлар 05:56 - Парагвай: F1 тоифали торнадо 06:49 - Саудия Арабистони: чўлда қор ва сув тошқинлари 08:21 - Эрон: рекорд даражадаги ёғингарчилик ва қишлоқ хўжалигига зарар 10:07 - БАА: довуллар ва тоғларда қолиб кетган одамлар 11:45 - Илмий таҳлил: нанопластик инсон миясига қандай таъсир кўрсатади Бизнинг хулосаларимиз "ALLATRA" халқаро илмий гуруҳининг кўп йиллик тадқиқотларига ва academia.edu ҳамда earthsavesciencecollaborative.com сайтларида эълон қилинган маърузалардаги маълумотларга асосланади.